این مقاله بر پایه‌ی گزارش «The World Copper Factbook ۲۰۲۶» تهیه شده است؛ گزارشی که گروه بین‌المللی مطالعات مس (ICSG) از لیسبون منتشر کرده است. ICSG سازمانی بین‌دولتی است که از سال ۱۹۹۲ فعالیت می‌کند و اعضای آن حدود ۸۵ درصد تولید معدنی، ۹۲ درصد تولید مس پالایش‌شده و ۸۵ درصد مصرف جهانی مس پالایش‌شده را پوشش می‌دهند. به همین دلیل، آمارهای آن از معتبرترین مرجع‌های بازار مس به شمار می‌رود.
مس را اغلب “دکتر مس” می‌نامند، چون به‌دلیل حساسیت قیمتش به رشد صنعتی، سلامت اقتصاد جهانی را بازتاب می‌دهد. اما تصویر امروز مس از این هم فراتر رفته است: برقی‌شدن حمل‌ونقل، گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر، نوسازی شبکه‌های برق و رشد مراکز داده و هوش مصنوعی، همگی به مس نیاز دارند. در همان حال، تأمین مس جدید از معدن کار آسانی نیست و سال‌ها زمان می‌برد.
هدف این مقاله این است که پس از خواندن آن بدانید مس چیست، چرا ارزشمند است، چه مقدار از آن در دسترس است، عرضه و تقاضا چگونه شکل می‌گیرد و چرا بسیاری از سرمایه‌گذاران بخشی از سبد خود را به آن اختصاص می‌دهند.
مس چیست؟
مس عنصری با نماد Cu و عدد اتمی ۲۹ است؛ فلزی نرم، چکش‌خوار و کشسان که رسانایی الکتریکی و گرمایی بسیار بالایی دارد. مقاومت آن در برابر خوردگی زیاد است و خاصیت ضدمیکروبی هم دارد. مس در پوسته‌ی زمین به شکل‌های گوناگون یافت می‌شود: در کانسنگ‌های سولفیدی مانند کالکوپیریت و بورنیت، در کانسنگ‌های اکسیدی و کربناتی مانند مالاکیت و آزوریت، و گاهی به صورت مس «خالص» یا بومی.
مس تنها یک ماده‌ی صنعتی نیست؛ برای سلامت انسان، حیوان و گیاه هم عنصری ضروری است. ترکیب آن با فلزات دیگر نیز آلیاژهای تازه‌ای می‌سازد: برنج از ترکیب مس با روی و برنز از ترکیب مس با قلع یا آلومینیوم به دست می‌آید. نکته‌ی مهم برای سرمایه‌گذار این است که مس را می‌توان بارها بازیافت کرد، بدون آنکه از کیفیتش کاسته شود. مس بازیافتی پس از فرآوری از مس اولیه قابل تشخیص نیست.
تاریخچه مس
شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد مس از نخستین فلزاتی بود که انسان به کار برد؛ دست‌کم ده هزار سال پیش، در غرب آسیا، برای ساخت زیور و ابزارهای کوچک. دوره‌ای که انسان توانست مس را استخراج و استفاده کند «دوره‌ی مس‌سنگی» نام گرفت. از هزاره‌ی چهارم تا سوم پیش از میلاد، در منطقه‌ی اوئلوا در اسپانیا هم مس استخراج می‌شد.
کشف اینکه ترکیب مس و قلع برنز می‌سازد، حدود ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد «عصر برنز» را رقم زد. دره‌ی تیمنا در اسرائیل مس فرعونیان را تأمین می‌کرد و قبرس بخش بزرگی از نیاز فنیقی‌ها، یونانی‌ها و رومی‌ها را. نام «کاپر» هم از واژه‌ی لاتین «سیپریوم» یعنی «فلز قبرسی» آمده است. تمدن‌های پیش از کلمبوس در آمریکای جنوبی، یعنی مایا، آزتک و اینکا نیز مس را در کنار طلا و نقره به کار می‌بردند و در قرون وسطی صنعت مس و برنز در چین، هند و ژاپن رونق داشت.
نقطه‌ی عطف بعدی، کشف‌های برق و مغناطیس در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم بود. دانشمندانی مانند آمپر، فارادی و اهم، همراه با محصولات مسی، انقلاب صنعتی را ممکن کردند و مس را وارد دوره‌ای تازه ساختند. حتی امروز نیز کاربردهای نو برای مس شکل می‌گیرد؛ برای نمونه تراشه‌ی مسی در صنعت نیمه‌رسانا.
اهمیت و کاربردهای مس
در دهه‌های اخیر، تقاضای جهانی برای مس نزدیک به چهار برابر شده است. مصرف سرانه‌ی مس پالایش‌شده از حدود ۱.۲ کیلوگرم در سال ۱۹۵۰ به ۳.۴ کیلوگرم در ۲۰۲۵ رسیده است؛ یعنی رشد مصرف خیلی سریع‌تر از رشد جمعیت بوده است. دلیلش روشن است: هر چه اقتصادها توسعه می‌یابند، شهرنشینی و برقی‌شدن بیشتر می‌شود و مس بیشتری لازم است.
بر اساس داده‌های شورای بین‌المللی مس ساخته‌شده (IWCC)، در سال ۲۰۲۵ سهم بخش‌های مصرف نهایی به این صورت بوده است:
- ساختمان و ساخت‌وساز: ۲۵ درصد (لوله‌کشی، سیم‌کشی، تهویه، نما و سقف)
- محصولات مصرفی و عمومی، سرمایش و الکترونیک: ۲۲ درصد
- زیرساخت برق و مخابرات: ۱۸ درصد
- حمل‌ونقل: ۱۵ درصد
- تجهیزات صنعتی: ۱۱ درصد
- سایر: ۹ درصد
سهم محصولات نیمه‌ساخته و بخش‌های مصرف نهایی مس در ۲۰۲۵
در مرحله‌ی «مصرف اول» نیز بیش از نیمی از مس به شکل سیم و کابل درمی‌آید (۶۳ درصد). این یعنی مس در اصل «فلز برق» است. در شبکه‌های برق، موتورها، ترانسفورماتورها و تجهیزات توزیع، مس بی‌رقیب‌ترین ماده‌ی غیرگران‌بها از نظر رسانایی است و استانداردی جهانی برای سنجش رسانایی دیگر مواد به شمار می‌رود.
جذاب‌ترین بخش داستان، کاربردهای در حال رشد است. به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، تا سال ۲۰۴۰ حدود ۸۰ میلیون کیلومتر شبکه‌ی برق باید در جهان اضافه یا جایگزین شود؛ رقمی که تقریباً برابر کل شبکه‌ی امروز است. فروش خودروهای برقی در ۲۰۲۵ از ۲۰ میلیون دستگاه گذشت، یعنی حدود ۲۰ درصد بیشتر از سال قبل و نزدیک به یک‌چهارم فروش خودروهای نو در جهان. خودروی برقی معمولاً مس بیشتری از خودروی بنزینی دارد و زیرساخت شارژ نیز مس‌بر است.
مراکز داده و هوش مصنوعی هم عامل تازه‌ای هستند. IEA انتظار دارد مصرف برق مراکز داده از ۴۸۵ تراوات‌ساعت در ۲۰۲۵ به حدود ۹۵۰ تراوات‌ساعت تا ۲۰۳۰ برسد. این رشد، هم در تجهیزات داخل مراکز داده (کابل‌کشی، سرمایش) و هم در شبکه‌ی برقی که آن را تغذیه می‌کند، مس می‌طلبد. به‌علاوه، ذخیره‌سازی انرژی، پمپ‌های حرارتی، تأسیسات خورشیدی و بادی و اتوماسیون صنعتی از دیگر محرک‌های بلندمدت تقاضا هستند.
عرضه مس: چه مقدار در دسترس است؟
سؤال رایج این است که آیا مس تمام می‌شود؟ پاسخ گزارش ICSG روشن است: بسیار بعید است. بر پایه‌ی داده‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS)، ذخایر اثبات‌شده‌ی جهانی مس در ۲۰۲۵ حدود ۹۸۰ میلیون تن بوده است. «ذخیره» بخشی است که با فناوری و قیمت امروز اقتصادی استخراج می‌شود. منابع بسیار بزرگ‌تر است: در ارزیابی ۲۰۱۵، حدود ۱۵۰۰ میلیون تن منبع شناسایی‌شده‌ی استخراج‌نشده و ۳۵۰۰ میلیون تن منبع کشف‌نشده برآورد شد؛ در مجموع نزدیک ۵۰۰۰ میلیون تن، بدون احتساب گره‌های دریایی و کانسارهای سولفیدی عظیم.
ذخایر ثابت نیستند. بین ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۴۶۴ میلیون تن مس استخراج شد، اما ذخایر گزارش‌شده از ۴۳۳ به ۹۸۰ میلیون تن رسید، یعنی حدود ۵۴۷ میلیون تن افزایش. از ۱۹۶۰ تاکنون، ذخایر به‌طور میانگین حدود ۴۰ سال تولید را پوشش داده‌اند. پس چالش اصلی کمبود زمین‌شناختی نیست؛ چالش، رساندن مس کافی به بازار در زمان درست است.
ذخایر جهانی مس و «عمر ذخایر» (نسبت ذخیره به تولید)
تولید معدنی و استخراج
تولید معدنی مس جهان در ۲۰۲۵ طبق برآورد اولیه به حدود ۲۳.۲ میلیون تن رسید. در سال ۱۹۰۰ این رقم کمتر از ۵۰۰ هزار تن بود؛ یعنی رشد مرکب سالانه‌ی حدود ۳.۱ درصد در یک قرن و ربع. حدود ۲۲ درصد این تولید (۵.۱ میلیون تن) از روش هیدرومتالورژی SX-EW به دست می‌آید، روشی که از دهه‌ی ۱۹۶۰ به بعد اهمیت یافت.
تولید معدنی جهانی مس، ۱۹۰۰ تا ۲۰۲۵
تمرکز جغرافیایی تولید زیاد است. شیلی با ۵.۴ میلیون تن (۲۳ درصد) بزرگ‌ترین تولیدکننده است، سپس جمهوری دموکراتیک کنگو (۱۵ درصد) و پرو (۱۲ درصد) قرار دارند. کنگو در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته و بیشتر مس آن از طریق SX-EW به دست می‌آید. چین، روسیه، آمریکا، زامبیا و قزاقستان در ردیف‌های بعدی‌اند. سهم آمریکای لاتین از ۱۹ درصد در ۱۹۶۰ به ۳۸ درصد در ۲۰۲۵ رسیده، سهم آسیا از ۶ به ۲۰ درصد، و سهم آمریکای شمالی از ۳۶ به ۱۰ درصد کاهش یافته است.
تولید معدنی مس به تفکیک کشور، ۲۰۲۵
بزرگ‌ترین معدن جهان اسکاندیدا (Escondida) در شیلی است که ظرفیتی حدود ۱.۳۵ میلیون تن در سال دارد. پس از آن گراسبرگ در اندونزی، کولاواسی در شیلی، مورنسی در آمریکا و کاموآ-کاکولا در کنگو قرار دارند. ظرفیت معدنی جهان از ۱۴.۳ میلیون تن در ۲۰۰۰ به ۲۸.۸ میلیون تن در ۲۰۲۵ رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا ۲۰۳۰ به ۳۴.۵ میلیون تن برسد. بهره‌برداری از ظرفیت در ۲۰۲۵ حدود ۸۱ درصد بوده است.
ذوب و پالایش: نقش پررنگ چین
مس معدنی باید ذوب و پالایش شود تا به کاتد با خلوص ۹۹.۹۹ درصد برسد. تولید جهانی ذوب در ۲۰۲۵ حدود ۲۴.۴ میلیون تن بود که ۵۶ درصد آن در چین انجام شد. تولید مس پالایش‌شده نیز ۲۸.۷ میلیون تن بود و چین نزدیک ۴۸ درصد (۱۳.۶ میلیون تن) آن را تولید کرد. سهم آسیا در پالایش از ۱۹ درصد در ۱۹۹۰ به ۶۲ درصد رسیده است. کنگو دومین تولیدکننده‌ی مس پالایش‌شده است (۲.۸ میلیون تن)، همه از راه SX-EW.
مصرف نیز در چین متمرکز است: از ۲۸.۲ میلیون تن مصرف مس پالایش‌شده در ۲۰۲۵، حدود ۵۹ درصد در چین بوده است. سهم بازیافت هم قابل توجه است؛ مس ثانویه حدود ۱۹ درصد تولید پالایش‌شده را تشکیل می‌دهد. نتیجه‌ی این تمرکز آن است که بازار مس به سیاست‌های تجاری، تعرفه‌ها و تصمیم‌های چین بسیار حساس است.
چرا عرضه جدید دیر می‌رسد؟
ICSG محدودیت‌های عرضه را به‌روشنی برمی‌شمرد. مهم‌ترین آن‌ها این است که عیار کانسنگ‌ها پایین می‌آید و معادن عمیق‌تر و پیچیده‌تر می‌شوند؛ در نتیجه سنگ بیشتری باید استخراج و فرآوری شود و مصرف انرژی و آب بالا می‌رود. مجوزها، بررسی‌های زیست‌محیطی و رضایت جوامع محلی، پروژه‌ها را سال‌ها به تأخیر می‌اندازند. هزینه‌ی سرمایه‌ای معادن نو نیز رو به افزایش است.
ریسک‌های سیاسی هم کم نیستند: مالیات و حق‌الامتیاز، ملی‌گرایی منابع و تمرکز جغرافیایی تولید می‌تواند عرضه را مختل کند. حتی ظرفیت نصب‌شده هم لزوماً تولید نمی‌شود؛ حوادث، اعتصاب و مشکلات ژئوتکنیکی، تولید را زیر ظرفیت اسمی نگه می‌دارند. در خط لوله‌ی پروژه‌ها نیز، پروژه‌های بزرگ بالای ۱۰۰ هزار تن در سال روی هم حدود ۱۰ میلیون تن ظرفیت اضافی دارند، اما اکتشاف بیشتر روی معادن موجود متمرکز شده و کشف‌های بزرگ تازه کمتر شده است. جمع‌بندی گزارش این است که عرضه‌ی مس فقط به‌تدریج به تقاضای بیشتر پاسخ می‌دهد.
تقاضا: رشد بلندمدت و تغییر جغرافیا
مصرف مس پالایش‌شده از کمتر از ۵۰۰ هزار تن در ۱۹۰۰ به ۲۸.۲ میلیون تن در ۲۰۲۵ رسیده است، با رشد مرکب سالانه‌ی حدود ۳.۳ درصد. شتاب اصلی از میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۹۰ و با صنعتی‌شدن و شهرنشینی در چین و دیگر اقتصادهای نوظهور آغاز شد. اگر مس خردشده‌ی مستقیم‌ذوب‌شونده (قراضه‌ی با کیفیت بالا) را هم اضافه کنیم، کل مصرف مس در ۲۰۲۵ به ۳۴.۶ میلیون تن می‌رسد.
مصرف جهانی مس پالایش‌شده، ۱۹۰۰ تا ۲۰۲۵
جغرافیای مصرف هم دگرگون شده است: سهم آسیا از ۱۰ درصد در ۱۹۶۰ به ۷۶ درصد در ۲۰۲۵ رسیده، در حالی که سهم مجموع اروپا و آمریکای شمالی از ۸۷ به ۲۲ درصد کاهش یافته است. چین از نظر «شدت مصرف مس نسبت به تولید ناخالص داخلی» نیز بالاترین رقم را دارد و پس از آن امارات، ویتنام و مالزی قرار می‌گیرند؛ چون صنایع نیمه‌ساخته و تولیدی مس‌بر در این کشورها متمرکز است.
گزارش هشت بازار رشد را برای آینده برمی‌شمرد: شبکه‌های برق و برقی‌سازی، انرژی‌های تجدیدپذیر، حمل‌ونقل برقی، ذخیره‌سازی انرژی، مراکز داده و زیرساخت دیجیتال، برقی‌سازی ساختمان‌ها، برقی‌سازی صنعت و اتوماسیون، و فناوری‌های نوظهور مانند کامپوزیت‌های فوق‌رسانای مسی. هیچ‌کدام از این‌ها به یک چرخه‌ی کوتاه اقتصادی وابسته نیست؛ همین موضوع پایه‌ی روایت بلندمدت مس است.
بازیافت: مکمل مهم، نه جایگزین معدن
مس یکی از بیشتر بازیافت‌شده‌ترین فلزات است. در ۲۰۲۵، ورودی بازیافت به بازار مس حدود ۱۱.۸ میلیون تن بود و نرخ ورودی بازیافت (RIR) به ۳۴ درصد می‌رسید؛ یعنی نزدیک یک‌سوم مصرف مس از قراضه تأمین می‌شود. این نسبت در ۱۵ سال گذشته تقریباً ثابت مانده است. دلیلش آن است که مس در ساختمان‌ها و شبکه‌ها دهه‌ها در کار می‌ماند و تقاضا هم مدام بالا می‌رود؛ بنابراین قراضه‌ی در دسترس همیشه کمتر از نیاز فعلی است. نتیجه: بازیافت فشار بر معدن را کم می‌کند، اما نمی‌تواند جایگزین آن شود.
قیمت مس و بازار
مس در سه بورس اصلی معامله می‌شود: بورس فلزات لندن (LME)، کامکس (COMEX) در گروه CME و بورس آتی شانگهای (SHFE). قرارداد استاندارد LME معادل ۲۵ تن و به دلار آمریکا است. قیمت رسمی LME مرجع جهانی بسیاری از معاملات فیزیکی است. موجودی انبارهای بورس هم شاخص مهمی از دسترس‌پذیری مس به شمار می‌رود، هرچند تنها بخشی از موجودی جهانی است.
طبق گزارش ICSG، قیمت رسمی مس LME در اوت ۲۰۲۶ به سطوح رکوردی رسید و میانگین ماهانه‌ی آن ۱۴,۳۵۳.۴۰ دلار در هر تن بود؛ حدود ۱۵ درصد بالاتر از پایان ۲۰۲۵. میانگین قیمت ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ نیز بسیار بالاتر از هر سال پیشین (به قیمت جاری) بوده است. همین نمودار نشان می‌دهد که قیمت مس نوسان زیادی دارد: پس از اوج ۲۰۱۱، قیمت تا حدود ۲۰۱۶ به نزدیک ۵ هزار دلار برگشت و در بحران ۲۰۰۹ نیز افت شدیدی ثبت شد.
میانگین سالانه‌ی قیمت رسمی مس LME، ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۶ (۸ ماهه‌ی اول)
نکته‌ی قابل توجه دیگر، ساختار موجودی‌هاست. گزارش می‌گوید از ۲۰۲۵ انتظار تعرفه‌های آمریکا بر مس و حق‌بیمه‌های قیمتی منطقه‌ای باعث شد حجم زیادی کاتد به انبارهای COMEX منتقل شود. در نتیجه موجودی‌های قابل مشاهده بیشتر در آمریکا جمع شده، اما مس در دسترس در LME و مناطق دیگر تنگ‌تر شده است. این یعنی «موجودی بالا» لزوماً به معنای فراوانی در همه‌ی بازارها نیست.
موجودی‌های مس و قیمت LME، ژانویه ۲۰۰۰ تا اوت ۲۰۲۶
سرمایه‌گذاری در مس: چرا و چگونه؟
با توجه به آنچه گفته شد، دلایل جذابیت مس را می‌توان در چند محور خلاصه کرد. نخست، تقاضا ساختاری است: برقی‌شدن، شبکه‌های برق، انرژی پاک و دیجیتال‌سازی همگی مس‌بر هستند. دوم، عرضه کند پاسخ می‌دهد: افت عیار، مجوزها، سرمایه‌ی سنگین و ریسک‌های سیاسی باعث می‌شود تولید به‌سرعت زیاد نشود. سوم، مس منبع نامحدود نیست اما کمبود فیزیکی هم ندارد؛ آنچه ارزش مس را شکل می‌دهد، هزینه و زمان رساندن آن به بازار است. چهارم، مس دارایی واقعی و قابل بازیافت است و در تنوع‌بخشی سبد، نقشی متفاوت از سهام و اوراق دارد.
سرمایه‌گذاران معمولاً از چند مسیر به مس دسترسی پیدا می‌کنند: قراردادهای آتی و اختیار معامله در بورس‌هایی مانند LME و COMEX، صندوق‌های قابل معامله که قیمت مس را دنبال می‌کنند، و سهام شرکت‌های معدنی و پالایشی. هر مسیر ریسک خودش را دارد. در سهام شرکت‌ها، علاوه بر قیمت مس، عوامل شرکتی مثل هزینه‌ی تولید، بدهی و ریسک کشور محل معدن مؤثرند. در قرارداد آتی، اهرم و بازتاب منحنی آتی (کانتانگو) اهمیت پیدا می‌کند.
در برابر این جذابیت‌ها، ریسک‌ها را هم باید دید:
- نوسان قیمت: مس به چرخه‌ی اقتصاد جهانی و به‌ویژه چین حساس است و قیمت آن در بحران‌ها شدیداً افت کرده است.
- تمرکز تقاضا و ذوب در چین: تغییر سیاست‌ها یا کندی اقتصاد چین می‌تواند فشار نزولی ایجاد کند.
- سیاست تجاری: تعرفه‌ها، محدودیت صادرات و تحریم‌ها جریان تجارت و قیمت‌های منطقه‌ای را تغییر می‌دهند.
- اجرای پروژه‌ها: افزایش عرضه‌ی ناگهانی از معادن جدید یا بازگشت ظرفیت می‌تواند قیمت را کاهش دهد.
- قیمت‌های رکوردی: ورود در سطوح بالا ریسک اصلاح قیمت را بالا می‌برد.
به همین دلیل، بیشتر رویکردهای حرفه‌ای مس را به‌عنوان «بخشی» از سبد می‌بینند، نه کل آن. سهم مناسب به افق زمانی، تحمل ریسک و ترکیب سایر دارایی‌ها بستگی دارد و باید با مشاور سرمایه‌گذاری تعیین شود. افق بلندمدت و ورود پلکانی معمولاً بهتر از تصمیم‌های هیجانی و کوتاه‌مدت است. این مقاله توصیه‌ی سرمایه‌گذاری نیست و صرفاً هدف اطلاع‌رسانی دارد.
جمع‌بندی
مس فلزی با تاریخی ده‌هزارساله است که امروز در قلب برقی‌شدن اقتصاد جهان قرار دارد. ذخایر و منابع زمین‌شناختی آن کافی است: حدود ۹۸۰ میلیون تن ذخیره و ۵۰۰۰ میلیون تن منبع، در برابر تولید سالانه‌ی حدود ۲۳ میلیون تن. با این حال، چالش واقعی، تأمین به‌موقع است؛ به‌دلیل افت عیار، مجوزها، هزینه‌ی سرمایه، آب و انرژی و ریسک‌های سیاسی.
در سمت تقاضا، مصرف سرانه‌ی مس در ۷۵ سال گذشته نزدیک سه برابر شده و موتورهای جدیدی مانند شبکه‌های برق، خودروهای برقی، انرژی تجدیدپذیر و مراکز داده بر آن افزوده می‌شود. بازیافت نیز نقش مکملی دارد، اما نمی‌تواند همه‌ی نیاز را پوشش دهد. قیمت رکوردی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد بازار این روایت را قیمت‌گذاری کرده است؛ بنابراین ورود باید آگاهانه و با نگاه به ریسک انجام شود.
اگر بخواهیم در یک جمله بگوییم: مس یک دارایی راهبردی با پشتوانه‌ی تقاضای ساختاری و عرضه‌ی دشوار است؛ برای همین بسیاری از سرمایه‌گذاران بخشی از سبد بلندمدت خود را به آن اختصاص می‌دهند، اما با آگاهی از نوسان و ریسک‌های آن.
منبع: International Copper Study Group (۲۰۲۶). The World Copper Factbook ۲۰۲۶. Lisbon, Portugal.